Otomobil Lastikleri

Lastikler otomobilin tüm teknik özelliklerini yere aktaran önemli parçalardır.
Otomobiller fizik kurallarına göre hareket eder ve durur. Otomobillerin bu hareketleri sırasında yerle temasını sağlayan tek unsur lastiklerdir. Otomobilin kontrol edilebilmesinde lastiğin önemi göz ardı edilemeyecek kadar büyüktür.
Lastikler otomobilin sürüş güvenliği için hayati önem taşır. Yanlış basınç uygulanması bir lastik yol tutuşa ve frene etki edebileceği gibi lastiğin iç ısısının aşırı yükselerek aniden patlamasına, otomobilin hakimiyetinin kaybolmasına da sebep olabilir.


Lastiğin Görevleri

Lastikler darbeleri emerek konfora da katkıda bulunurlar. Lastikler otomobilin ve yükün ağırlığını taşır, motorun yarattığı döndürme momentini yola aktararak çekiş kuvvetine dönüştürür. Yavaşlamada fren gücünü, viraj dönüşlerinde ve direksiyon kontrolünde gerekli olan yanal kuvveti üretir. Ayrıca kendine özgü darbe emiş özellikleri sayesinde sürüşten ve zemin bozukluklarından meydana gelen kuvvetleri absorbe eder. Yol kaplamasının türü (asfalt, toprak, ) ve yolun durumu (yağmur, çamur, kar, buz) ne olursa olsun, lastiğin görevi güvenli şekilde yol tutuşu sağlamak ve otomobili sürücünün istediği yöne götürmektir. Ancak bugünün otomobil kullanıcısı bir lastikten güvenlik ve konforun yanında başka özellikler de bekliyor. Modern bir lastiğin daha az titreşim ve gürültü üretmesi, düşük yuvarlanma direncine sahip olması ve dolayısıyla daha az yakıt tüketmesi isteniyor. Ancak lastiğin bu özelliklerin hepsini aynı anda sağlaması imkansız. Bu özelliklerden biri sağlanırken diğerinden taviz verilmesi gerekiyor.

Konvansiyonel ve Radyal Lastikler

Lastikler yapılarına, taban desenlerine, kauçuk karışımlarına ve kullanım amaçlarına göre sınıflara ayrılır. Lastiğin karkas yapısında kullanılan kord bezinin geometrisi lastiğin konvansiyonel veya radyal yapıda olmasını belirler. Konvansiyonel lastiklerde lastiğin yapısını meydana getiren kord bezleri 30-40 derecelik açılarla, üst üste ve çapraz biçimde yerleştirilir. Bu nedenle konvansiyonel lastikler çapraz katlı ve diyagonal lastikler olarak da adlandırılır.
Son yıllarda otomobil lastik teknolojisindeki gelişmeler, konvansiyonel lastiklerin terk edilip radyal lastiklerin kullanılmasına yol açtı. Radyal lastiklerde karkas yapıyı meydana getiren kordlar bir damaktan diğer damağa 90 derecelik dik açıyla yerleştirilir.

Radyal Lastiklerin Avantajları?

Radyal lastiklerin konvansiyonel lastiklere göre en önemli avantajları daha esnek olmaları daha az ısınıp daha kolay soğumaları Bunun dışında radyal lastiklerin yerde bıraktığı taban izi çapraz lastiklerinkinden daha geniş bu nedenle de radyal lastikler konvansiyonele oranla yüzde 20 daha iyi yol tutar. Yola temas eden bölümün daha fazla oluşu nedeniyle çekiş gücü ve fren güvenilişi daha yüksektir Radyal lastiklerde taban sert yanaklar yumuşaktır, bu da lastiğin yola temas eden bölümünün sürekli olarak aynı genişlikte kalmasını sağlar Radyal lastikler kat ve sırt ayrılmalarına daha dayanıklıdır yolda gidiş hattını korumada daha başarılıdır.

Çelik Kuşaklar

Radyal gövdeli lastiklere sırt bölgesi boyunca 15-25 derecelik açılarla üst üste ve çapraz biçimde kuşaklar yerleştirilir. Kuşakların görevi lastiğin mukavemetini artırmak, taban izinin şekil değiştirmesini önlemek ve lastiğin yerle temas eden bölgesinin alanını arttırmaktır. iki tür kuşak bulunur; bez dokumadan üretilene tahrik, çelik tellerden üretilene çelik kuşak ismi verilir. Çelik kuşağın daha dayanıklı, daha emniyetli ve yüksek hızlara daha iyi uyum sağlaması çelik kuşaklı lastik üretimini artırdı.

Sırt Deseni

Farklı amaçlara hizmet etmek için farklı yapıda, farklı desenlerde ve farklı kauçuk karışımına sahip lastikler üretilir. Otomobil lastiklerini desenlerine göre ikiye ayırabiliriz: Standart lastikler ve yüksek performans lastikleri. Bu lastiklerin normal tipleri dışında dört mevsim ve kış lastiği versiyonları da var.
Standart desenli lastiğin kuru ve ıslak zeminde iyi çekiş gücü, yeterli antiaquaplanning (suda kızaklamaya karşı hızla su deşarjı) özellikleri ve güvenli viraj alma kabiliyetine sahip olması istenir. Standart lastiklerin sessiz ve konforlu olması, düşük yuvarlanma direncine sahip olması gerekir.
Dört mevsim lastiklerin desenleri ıslakta, kuruda, karlı ve çamurlu zeminlerde güvenli kullanım, güvenli frenleme ve yeterli çekiş gücü sağlamak üzere tasarlanır. Dört mevsim lastiklerin en önemli avantajı dört mevsimin de yaşandığı bölgelerde sürekli olarak hizmet verebilmesidir.

Kış Lastikleri

Kış koşullarının uzun ve şiddetli olduğu, yolların uzun süre kar ve buzla kaplı olduğu bölgelerde uzmanlar kış lastiği kullanılmasını tavsiye ediyorlar. Desenleriyle olduğu kadar soğuya dayanıklı kauçuk karışımlarıyla da kar ve buz gibi kaygan koşullarda maksimum çekiş ve fren gücünü zemine iletebilen kış lastiklerinde son yıllarda kullanılmaya başlanan silika teknolojisi, lastik hamurunun tutunma özelliklerim artırdı. Yeni nesil kış lastiklerine çivi de çakılabiliyor.
Kış lastiklerinde dikkat edilmesi gereken önemli bir nokta da hız serileridir. Genelde kış lastiklerinin hız serileri standart lastiklere oranla düşüktür. Otomobilin son sürati yüksek olsa bile lastiğin hız serisi aşılmamalıdır.

Yüksek Performans Lastikleri

Yüksek motor gücüne sahip otomobiller, bu yüksek gücü yere aktarabilmek ve yüksek süratlere çıkabilmek için performans lastiklerine ihtiyaç duyar. Bu tür lastikler V, Z gibi daha yüksek hız serisine, yüzde 55 veya yüzde 35 gibi basıklık oranlarına (alçak profile), yola daha iyi tutunmayı sağlayan özel kauçuk karışımlarına sahiptir. Geniş tabanlı yüksek performans lastiklerinin kuruda ve ıslakta iyi yol tutması, iyi viraj alması gerekir. Yüksek performans lastiklerinin ömrü, yüksek hızlarda kullanıldıkları için standart lastiklere göre (kullanıma bağlı olarak) yüzde 20 daha kısadır.

Lastik Seçimi

Otomobilinize yeni lastik satın alırken dikkat etmeniz gereken en önemli kriter, otomobil üreticisinin önerdiği lastik ebadını seçmek olmalıdır. Bundan sonraki önemli kriter yol ve iklim koşullarıdır. Yaşadığınız bölge sürekli yağış alıyorsa, su tahliyesi iyi olan bir lastik seçmelisiniz. Eğer iklim şartları daha sertse ve yol yüzeyi uzun süre karla kaplıysa kış lastiği kullanmak akılcı olur.
Bunların dışında lastiğin hız sembollerine de dikkat etmek gerekir Lastiğin dayanabileceği azami hızın otomobilin azami hızına eşit veya ondan daha büyük olması gerekir. Aynı şekilde lastiğin yük endeksi de amaçlanan taşıma kapasitesine uygun olmalı.

Lastik ve Jant Ebadının Değiştirilmesi

Otomobil üreticisinin önerdiği lastik ebadının dışına çıkmamak en doğrusudur; ancak estetik kaygılarla veya özel amaçlarla lastik ebadı değiştirilebilir. Lastiğin kesit genişliğini artırmak otomobilin viraj kabiliyeti ve yol tutuş karakterini olumlu etkileyebilir; ancak kesit genişliği arttıkça ıslak zeminde kızaklama (aquaplanning) riski de artar.
Lastiğin serisi ve profili (kesit yüksekliği) değiştirilirse, lastik çevresi değişeceğinden kilometre saati yanlış gösterir; otomobilin hızlanması ve yakıt tüketimi de artar. Farklı ebattaki lastikler otomobilin ön düzen ayarını da bozabilir. Lastiğe uygun olan jant takılmalı; tubeless lastikle kenarları düzgün tubeless tipte jant kullanılmalı. Her lastik ebadı için tavsiye edilen bir jant eni vardır, bir de kullanılabilir jant enleri bulunur. Lastik eşdeğer tablosundaysa uygun jantların enleri verilir. Örneğin 185/70 R 13 lastikte tavsiye edilen jant eni 5.0 inçtir ama bunun bir altı ve bir üstünde bulunan 4.5 ve 5.5 inçlik jantlar da kullanılabilir.

Lastiğin Ömrünü Etkileyen Faktörler

Lastiklerin bilinçsiz kullanımı ekonomik ömürlerini çok kısaltır.
Lastiğe uygulanan hava (basınç), lastiğin balansı, otomobilin mekanik düzeni, kullanım şartları, yol ve iklim şartları lastiğin ömrüne etki eder. Otomobili taşıyan lastikler değil, lastiklerin içindeki sıkıştırılmış havadır. Lastiklere uygulanması gereken hava her otomobil için farklıdır ve otomobil üreticileri tarafından belirlenir.Üreticiler tarafından önerilen bu değerler otomobillerin kullanım el kitaplarında bar veya PSI cinsinden belirtilir. Uzun yola çıkarken veya yüksek sürat yapılması gerektiğinde lastik havaları üretici tavsiyesine uyularak artırılır.
Lastiğe az veya çok hava uygulanması hem lastik için, hem de otomobil için zararlıdır. Lastiğe az hava uygulandığında lastik omuzları yere basar, taban merkeziyse zeminle temas etmez. Böylece lastiğin sürtünme alanı azalır, omuzlarında aşırı ısınma meydana gelir. Ayrıca düşük hava, lastiğin yanaklarında esnemeye ve dolayısıyla lastikte ısı oluşumuna ve tahribata, hatta lastiğin patlamasına neden olur.
Lastiğe fazla hava basılması da zararlıdır Fazla havanın lastik üzerinde zıplatma ve güvenliği azaltıcı etkileri vardır. Fazla hava basılması lastiğin taban merkezi zemine basarken omuzlar tutunamaz bu da lastiğin viraj kabiliyetini azaltır taban deseninde merkezin erken aşınmasına neden olur. Kısaca tekrarlamak gerekirse lastiğe hatalı hava basıncı uygulanması fren ve sürüş emniyetini azalttığı gibi lastiğin ömrünü de kısaltır. Bu nedenlerle her 15 günde bir dört lastiğin ve stepnenin havalarını kontrol etmek gerekir. Lastik havalarını, lastikler soğukken ve otomobil yol katetmemişken ölçmek gerekir.

Lastiklerin Balansına Dikkat

Lastik havalarından başka balans bozukluğu da düzensiz lastik aşınmasına otomobilin yolla temas alanının azalmasına, mekanik aksamın yıpranmasına ve sürüş konforunun azalmasına neden olur Statik ve dinamik balans bozukluğu jant üzerie kurşun ağırlıklar yerleştirilerek önlenir. Otomobilin mekanik aksamındaki toe-in, toe-out, pozitif ve negatif kamber gibi düzensizlikler de lastik üzerinde olumsuz aşınmalara yol açar.
Lastik havası ve mekanik düzenlerin bozuklukları dışında kullanım alışkanlıkları da lastiğin ömrüne etki eder. Diğer sürücü otomobilini sert kullanıyor, patinajlı kalkışlar ve sert frenler yapıyorsa, virajlara gerektiğinden hızlı giriyorsa lastiklerin ömrü büyük ölçüde kısalır Iastikten çıkan sesler gereksiz enerji kaybının önemli bir sinyalidir.
Lastiğin ömrüne etki eden bir diğer unsur da hızdır. Hız ne kadar yüksek olursa lastik ömrü de o oranda düşer Örneğin, 160 km/s ile kullanılan lastiğin hızı yüzde 25 artırılırsa lastik ömrü yüzde 50 kısalır. Lastik aşınması mevsimlere ve hava sıcaklığına göre de farklılık gösterir. Sıcak yaz aylarında lastikler kışın olduğundan daha çabuk aşınır. Yol yüzeyinin de lastik ömrü üzerinde etkisi vardır. Pürüzsüz asfalt zeminde lastiğin aşınması minimumken bozuk asfaltla ve taşlı topraklı yollarda aşınma artar. Taşınan yükün arttırılması da lastiğin ömrünü kısaltır.

Lastiğin Dili

Tüketicilerin büyük bölümü lastik satın alırken lastik yanağındaki yazılara pek bakmaz. Birçok insan için önemli olan sadece lastiğin markasıdır. Oysa lastik yanağında lastiğin üretim tarihinden kauçuk karışımının cinsine kadar pek çok bilgi bulunur.
Örneğin, yanağında 185 65 R 14 85 H ENCT2 TL yazan bir lastikteki rakamlar sırasıyla mm cinsinden lastiğin kesit genişliğini (balonluk), yüzde olarak lastiğin serişim (profil), büyük harfle lastiğin gövde yapısını, daha sonraki gelen rakam inç cinsinden Jantın çap?n?, son rakam yük endeksini, son harf hız sembolünü ifade eder. ENCT2 lastiğin ismini; TL ise tubeless, yani lastiğin iç lastiksiz olduğunu belirtir. 185=Kesit genişliği (balonluk): Kesit genişliği ölçüşü radyal otomobil lastiklerinde milimetre cinsindendir. 65=Lastiğin serisi: Lastik kesit genişliğinin kesit yüksekliğine yüzde olarak oranıdır.

Örneğin, 175/70 ebadındaki bir lastiğin kesit yüksekliği (profil) 175 mm genişliğindeki kesitin yüzde 70'idir, yani 175x0.70=122.5 mm'dir. Lastik kesitinden sonra bir oran yazılmamışsa lastiğin serisinin 80 olduğu anlaşılır.
R: Lastik gövdesinin radyal yapıda olduğunu gösterir.
Hss Jant çapı: Lastiğin takılması gereken Jantın çapını inç cinsinden gösterir (1 inç=2.54 mm).
85=Yük endeksi: Maksimum hızda izin verilen lastik basma maksimum taşıma kapasitesini) gösterir.
H=Hız limiti: Maksimum yükte izin verilen maksimum hızı gösterir.
ENCT=Desen: Lastiği piyasada tanıtan özel isim
TL=Tubeless: iç lastik bulunmayan lastikler.

Lastiğin Yapısı

Bir lastik kesiti incelendiğinde lastiğin sırt omuz yanak damak ve karkas gövde gibi bölgelerden oluştuğu görülür.
Sırt deseni: Lastiğin yolla temasını sağlayan en üst bölümdür. Çeşitli kauçuklardan yapılan sırt deseni lastiğin kullanım amacına göre çeşitlilikler gösterir Desendeki oluklar yağmur suyunu deşarj etmeye yarar. Zemine temas eden dolu bloklarsa çekiş ve fren gücünü iletir, yanal kuvvet üretir.
Omuz: Sırt deseninin kenarlarındaki omuz yapıyı lastik içindeki ısı oluşumunu ve lastiğin viraj alma kabiliyetini belirler.
Yanak: Damak telinden sırt desenine kadar uzanan bölüme yanak ismi verilir Lastiğin direksiyon kontrol karakteristiğini taşıma ve konfor esnekliğini belirleyen yanak karkas yapının liflerini de korur. Lastiğin en çok görünen bölümü olduğu için estetik olması gerekir Lastiğin teknik özellikleri de yanak bölümüne yazılır.
Damak teli: Yüksek gerilmeye dayanıklı uzamayan çelik telden üretilen damak telinin görevi lastiği jantın etrafında tutmaktır.
Ceyfır: Damak telinin dış kısmına yerleştirilen ceyfır karkas yapının jant tarafından aşındırılmasını , önler ve jant ucu üzerinde gerekli olan esnekliği sağlar.
Karkas yapı: Lastiğin en alt ucundaki bir damak telinden diğeri ne dek uzayan karkas yapı lastiği takviye eder. Karkas yapı damak telinin etrafını dolaşarak lastiğe bağlanır. Polyester kord bezinden üretilen karkas yapıda uzunlamasına lifler yükü taşır yatay liflerse yapıyı bir arada tutar.
Kuşaklar: Lastik sırt deseninin altında uzanan dar katmanlara kuşak adı verilir. Çelik ve bez olmak üzere ikiye ayrılan kuşaklar karkas yapıyı sıkıştırır.
Astar: Lastiğin iç yüzeyindeki ince bir kauçuk katmanı olan astar hava sızdırmazlığını sağlar lastiğin içine sıkıştırılmış basınçlı havanın dışarı kaçmasını önler.

Kullanıma İlişkin 20 Altın Kural

1) Bozuk ve taşlı yollarda yüksek hız yapmayın. Ayrıca ani ve sert frenden aracı hızlı kaldırıp patinaj yapmaktan kaçının. Aksi halde lastiklerde düzensiz ve erken aşınmalar meydana gelir.
2) Lastiğinizi keskin kaldırım kenarlarına sürtmekten kaçının. Lastiğin gövdesini oluşturan kordların çok hafif hasar görmesi bile üzerinde yüründüğünde lastikte tehlikeli olabilecek büyük arızalara sebep olabilir.
3) Otomobilinizi kullanırken yoldaki çukurlara ve tümseklere dikkat edin kaldırıma park etmekten kaçının.
4) Sıcak havada ve aşırı yükle yüksek sürat yapmayın. Havanın sıcak olması aşırı yük ve yüksek süratten ötürü fazla ısınan lastiğin soğumasını zorlaştırır.
5) Aracınızda uygun olmayan yüklemeden kaçının. Dengesiz yük dağılımı bazı lastiklerin üzerine fazla yük binmesine ve buna bağlı olarak hızlı aşınmaya sebep olabilir.
6) Diş derinliği 16 mm den az olan lastikleri kullanmayın. Özellikle ıslak zeminde lastiğin suyu boşaltması ve yere tutunması güçleşeceğinden diş derinliği bu seviyenin altına düşmüş lastiklerin değiştirilmesi emniyet açısından çok önemlidir.
7) Araç ve lastikle ilgili ayarsızlıkları (balans bozukluğu rot ayarsızlığı vs) giderin. Söz konusu mekanik ayarsızlıklar sürüş konforu ve direksiyon hakimiyetinin azalmasının yanı sıra lastiklerde düzensiz ve erken aşınmaya neden olabilir.
8) Araç üreticisi tarafından onaylanan ebattaki lastik ve Jantları kullanın. Lastik ve Jant ebadının birbirine uygun olmasına dikkat edin.
9) Üretildiği tarih üzerinden 5 yıl geçen dış ve iç lastiklerin dikkatle kontrol edilip kullanılması gerekir. Eğer üzerinde çatlaklar oluşmuşsa söz konusu lastik kullanılmamalıdır.
10) Lastiklerinizi mümkünse her kullanımdan önce gözle kontrol edin. Lastiğe civi taş cam gibi yabancı maddeler batmışsa bunları çıkarın. Hasar gören lastiğinizi vakit geçirmeden tamir ettirin. Hasar görmüş veya herhangi bir nedenle hava basıncı çok azalmış lastikle yola devam etmeyin.
11) Tüm supaplar iyi durumda temiz ve kapaklı olmalıdır. Supap kapakları lastiğin içine toz ve benzeri maddelerin girmesini önler.
12) iç lastiksiz (tubeless) lastiği mutlaka tubeless janta takın. iç lastikli (tubetype) lastiğiyse kesinlik le iç lastiksiz kullanmayın.
13) Bijon somunlarının sıkılışını düzenli olarak kontrol edin. Bijon somunlarının gevşek olması durumunda sürüş emniyetinin azalmasının yanısıra lastikte düzensiz aşınma meydana gelecektir.
14) Lastiğin üzerinde belirtilen hız ve yük limitlerim hiçbir şekilde geçmeyin. Aksi takdirde çok tehlikeli sonuçlar doğurabilecek lastik arızaları söz konusu olabilir.
15) Otomobilin dört tekerleğine aynı ebat yapı ve desende lastik takın. Farklı lastik kullanımı özellikle de farklı ebat ve yapıda lastik kullanımı araç ve lastik performansını çok olumsuz etkileyecektir.
16) Her dış lastik değişiminde jant supabını veya iç lastiği değiştirin
17) Lastik şişirme basınçlarını iki haftada bir kontrol edin basınç düşmüşse uygun seviyeye getirin. Isınan lastiğin hava basıncı yükselebileceğinden lastiklerin hava basıncını lastik soğukken ölçmeye ve ayarlamaya dikkat edin. Isınma sonucu yükselen hava basıncını azaltmak için lastiğin havasını boşaltma yoluna kesinlikle gidilmemelidir.
18) Karlı ve buzlu havalarda daha iyi çekiş sağlayacağı düşüncesiyle lastik havasını kesinlikle azaltmayın. Tersine bu gibi durumlarda hava basıncını yaklaşık 3 PSI artırmak zemindeki karlı buzlu tabakayı yarmaya yardımcı olup çekişi artıracaktır
19) Lastiklerin her 10 bin kilometrede bir rotasyonunu tamamlayın. Radyal lastiklerde dönüş yönünü değiştirmeden öndeki lastikleri arkaya arkadakileri öne takın.
20) iki haftayı aşan park etmelerde lastik havasım 7.5 PSI artırın ve otomobili takoza alın.